Tôi hỏi nhỏ cô bạn cùng phòng: “Mày nghĩ sếp có thật sự làm mấy cái quy tắc mới không, hay chỉ dán lên tường cho có?”. Hỏi xong, tôi nhớ lại ca tối qua. Quản lý họp mười lăm phút, đọc nội quy “lắng nghe nhân viên”, rồi ra quầy cắm mặt vào điện thoại, mặc hai bạn phục vụ tự xoay.
Ở quán cà phê, văn hóa nằm trong cách mở cửa
Nghe tin về mấy chương trình thay đổi văn hóa doanh nghiệp mà nhân viên chẳng buồn quan tâm, tôi thấy quen. Sinh viên đi làm thêm như tôi cũng nằm trong đúng cái vòng đó, chỉ khác là lương tính theo giờ và ca làm chen giữa hai buổi học. Một quán cà phê ở quận 3, một cửa hàng tiện lợi gần ký túc xá, một chỗ dạy thêm buổi tối. Chỗ nào cũng có văn hóa riêng. Và cái văn hóa đó do người quản lý ca định hình bằng hành vi mỗi ngày.
Bài viết gốc bàn chuyện doanh nghiệp thay đổi văn hóa mà không chạm được tới nhân viên. Tôi đọc và tự hỏi: nếu người đứng đầu phải thực hành trước, thì ở tầng thấp nhất là tụi tôi, ai thực hành? Thường là quản lý ca, người tôi gặp nhiều hơn gặp giảng viên. Họ nói thế nào, làm thế nào, tôi học theo cái đó. Không ai đọc thông báo trên bảng tin nội bộ trước khi vào ca. Nhưng ai cũng nhìn xem người mở cửa quán hôm đó có chào khách tử tế hay không.
Tôi để ý một chuyện nhỏ. Có chỗ ghi nhân viên được nghỉ giải lao đúng giờ. Nhưng người phụ trách cứ nhìn đồng hồ rồi nói “cố thêm chút, khách đông”. Quy định thành mẩu giấy vô nghĩa. Ngược lại, có chỗ quản lý tự đi thay ca cho nhân viên đang mệt. Thế là cả nhóm tự giác chia việc mà chẳng ai nhắc. Văn hóa chỗ làm thêm không nằm ở khẩu hiệu. Nó nằm ở việc người có quyền có chịu làm gương hay không.
Tiền trọ dạy tôi nhìn sếp bằng hành động
Đi làm thêm ở Sài Gòn, tôi phải tính từng đồng. Tiền trọ một tháng đã ngốn gần nửa thu nhập, còn lại chia cho ăn uống, xăng xe, tài liệu học. Mỗi giờ làm đều có giá. Vì vậy khi chỗ làm nói “tụi mình xây dựng môi trường thân thiện”, tôi không nghe lời nói. Tôi nhìn thứ đo đếm được: ca làm có bị cắt đột ngột không, lương có trả đúng hẹn không, quản lý có nhớ tên tôi hay chỉ gọi bằng số thứ tự.
Có lần tôi làm ở một cửa hàng, hôm khai trương quy trình mới, quản lý đứng trước cả nhóm đọc diễn văn về tinh thần đồng đội. Hôm sau, chính người đó về trước, để một bạn sinh viên khác dọn một mình tới gần nửa đêm. Bạn đó hôm sau đi học trễ, bị trừ điểm chuyên cần. Tôi không trách bạn. Tôi trách cái khoảng cách giữa lời nói và việc làm. Với sinh viên, một đêm dọn muộn có thể thành một buổi học mất tập trung. Và một buổi học mất tập trung có thể kéo theo học phí đóng mà không hiệu quả.
Ngược lại, có chỗ quản lý ca sắp lịch theo thời khóa biểu của từng bạn, chịu đổi ca khi có lịch thi. Việc đó nhỏ thôi. Nhưng tôi thấy mình được tôn trọng. Từ đó tôi tự giác hơn, không cần ai nhắc chuyện đến đúng giờ. Văn hóa chỗ làm thay đổi theo cách rất thực tế: từ việc xếp ca, từ cách trả lương, từ bữa cơm ca tối có ai để phần cho người tới trễ.
Người phụ trách phải thay đổi trước
Tôi không cần một chiến dịch truyền thông hoành tráng ở chỗ làm thêm. Sinh viên tụi tôi đủ tỉnh để nhận ra điều gì thật, điều gì chỉ là hình thức. Muốn chúng tôi đổi cách làm việc, người phụ trách phải đổi trước, một cách nhìn thấy được. Muốn nhân viên giao tiếp lịch sự với khách thì quản lý đừng quát nhân viên trước mặt khách. Muốn nhân viên không đi trễ thì quản lý đừng mở cửa muộn rồi đổ lỗi cho ca trước. Muốn giữ chân sinh viên làm thêm lâu thì đừng hứa những điều không nằm trong lịch trả lương.
Tôi nghĩ điều này đúng ở mọi quy mô. Công ty lớn hay quán nhỏ đầu hẻm, người ta chỉ tin vào văn hóa khi thấy người có trách nhiệm chịu thiệt trước. Một quản lý ca sẵn sàng nhận phần việc nặng, sẵn sàng xin lỗi khi xếp lịch sai, sẵn sàng nghe một đứa sinh viên nói “em còn bài thi tuần sau” thì đã làm được nhiều hơn cả tập tài liệu về văn hóa doanh nghiệp. Tôi không dám chắc mọi chỗ làm thêm đều vậy, nhưng ba chỗ tôi từng làm thì đúng như thế.
Tôi vẫn đi làm thêm, vẫn tính từng đồng tiền trọ, vẫn chen ca làm giữa hai buổi học. Từ giờ, khi nghe ai nói về thay đổi văn hóa, tôi sẽ nhìn người nói xem hôm sau họ có làm đúng điều họ nói không. Bạn thử để ý quản lý ca của mình một tuần, xem lời nói và việc làm có khớp nhau không. Đó là thước đo duy nhất đáng tin với tôi.
Đọc thêm: Gia sư tiểu học 100k/buổi: ngày phụ huynh đưa tôi tờ hợp đồng
