“Đọc tin này đi, người Việt mình làm phó giáo sư bên Trung Quốc kìa.” Đứa bạn cùng nhóm đẩy điện thoại qua lúc tôi đang ngồi ở quán cà phê cạnh trường, mắt còn dán vào bảng học phí dán trên tường. Một người quê Đắk Lắk, năm nay 33 tuổi, vừa nhận vị trí phó giáo sư tại Viện nghiên cứu cấp cao về toán (IASM), Viện công nghệ Cáp Nhĩ Tân. Viện này thuộc khối C9, liên minh 9 đại học nghiên cứu ưu tú nhất Trung Quốc, nơi được xem là cái nôi kỹ thuật hàng không vũ trụ và quốc phòng không gian. Anh là người Việt hiếm hoi làm việc toàn thời gian trong lịch sử trường.
Từ giảng đường Hà Nội tới Viện công nghệ Cáp Nhĩ Tân
Đọc kỹ thì đây không phải kiểu thần đồng trong truyền thuyết. Năm 2011, anh vào chương trình cử nhân chất lượng cao của khoa Toán – Cơ – Tin học, Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Hồi đó anh tính học xong về tỉnh làm thầy giáo. Tới năm thứ ba, thầy trưởng khoa động viên đi học tiếp, tìm cơ hội ở nước ngoài, anh mới đổi hướng. Ra trường không tìm việc ngay, anh đăng ký một kỳ thực tập hè ở Đại học Ottawa (Canada), học cách tìm vấn đề và cách làm nghiên cứu. Rồi về trường cũ làm giảng viên một năm, sau đó giành học bổng toàn phần.
Khúc này làm tôi nhẹ người. Bao nhiêu đứa trong lớp tôi đang học năm ba, năm tư cũng mơ hồ chuyện ra trường làm gì. Có đứa tính đi dạy thêm kiếm tiền trọ. Có đứa ôm laptop chạy deadline bài tập lớn. Có đứa mở quán ăn vặt ở hẻm. Anh này cũng từng tính đường an toàn là về tỉnh dạy học, rồi rẽ ở một khúc cua mà nhiều đứa không gặp: một người thầy kéo lại, khuyên đi xa hơn. Tôi để ý chuyện đó. Ở trường mình, thầy cô bộ môn vẫn nhận hướng dẫn sinh viên năm cuối, nhưng mấy ai nói “em nên đi nước ngoài”. Có thể không phải thầy cô không muốn, mà vì nói ra rồi em lấy tiền đâu. Anh Khương thì có duyên gặp người mở đường, rồi may mắn có học bổng toàn phần.
Tôi tự hỏi nếu mình ở Đắk Lắk, học trường ở Hà Nội, rồi sang Trung Quốc làm nghiên cứu, thì mẹ mình ở nhà có thấy yên tâm không. Tiền trọ bên đó chắc cũng khác, nhưng nhà trường trả lương cho một phó giáo sư 33 tuổi thì chắc đủ sống. Ít nhất là cái khoản ấy đỡ được câu hỏi “học toán ra làm gì” mà họ hàng vẫn hay hỏi mỗi dịp Tết.
Nghiên cứu hình học đại số trong một thành phố lạnh cóng
Lĩnh vực của anh là hình học đại số, nghe nói có mặt nhiều trong vật lý lý thuyết, như lý thuyết dây, lý thuyết trường lượng tử. Anh ví công việc của mình như phân loại đồ vật trên thế giới bằng toán học, kiểu xây một bản đồ toàn bộ hành tinh rồi nghiên cứu cấu trúc của cả bản đồ thay vì một hành tinh riêng lẻ. Tôi đọc câu đó và thấy dễ hình dung hơn hẳn mấy định nghĩa khô khan trong giáo trình. Chợt nhớ mấy buổi chiều ngồi ở thư viện, làm bài tập đại số tuyến tính mà chỉ mong giải xong để nộp, chưa một lần tự hỏi cấu trúc của cả cái bài toán nằm ở đâu.
Ở IASM, anh dạy một lớp, phần còn lại dành cho nghiên cứu và các hoạt động trao đổi học thuật, gần như tuần nào cũng có. Anh bảo cuộc sống hơi đơn điệu, nhưng công việc cho anh nhiều giá trị: được học hỏi, được thỏa trí tò mò, được truyền kiến thức mới cho thế hệ sau. Nghe tới chữ “đơn điệu” tôi lại nhớ mấy ngày học thi, sáng đi học, chiều đi làm thêm, tối về trọ nấu mì. Có khi “đơn điệu” không phải là chán, mà là mình đã chọn một việc và đi tới cùng.
Tôi cũng để ý chuyện anh lớn lên ở Đắk Lắk, thích toán từ tiểu học, góp mặt vài cuộc thi nhưng chưa thật sự chú tâm. Tới lớp 11, khi kỳ thi đại học kề, anh mới muốn học chuyên sâu. Lý do rất thật: đa số bài toán anh nắm mẹo và cách giải nhưng không hiểu bản chất, nên muốn tìm một lý thuyết chung cho những bài tương tự. Đoạn này làm tôi nhớ mấy đứa bạn mình. Nhiều đứa học luyện thi giỏi, làm đề xong nộp, nhưng hỏi bản chất thì im. Không phải lỗi của đứa nào. Chỉ là chặng đường từ hiểu cách làm tới hiểu vì sao nó đúng dài hơn một học kỳ.
Chuyện một người Việt ở viện nghiên cứu hàng đầu
Tôi không định biến câu chuyện này thành cẩm nang làm giàu hay đại học. Chỉ là một đứa sinh viên đang thuê trọ ở quận Bình Thạnh, mỗi tháng chia tiền cho ba khoản: tiền nhà, tiền ăn, tiền đi lại. Nghe chuyện một người Việt 33 tuổi làm toàn thời gian ở Viện công nghệ Cáp Nhĩ Tân, tôi thấy có một chữ “đủ” đứng sau chuyện học. Đủ tiền để không phải bỏ nghiên cứu vì cơm áo. Anh từng tính về quê dạy học, nghĩa là chuyện mưu sinh có thật, không phải câu chuyện màu hồng. Nhưng anh không về, vì có người thầy động viên, vì có kỳ thực tập hè ở Đại học Ottawa, vì có học bổng. Ba cánh cửa nối tiếp nhau. Mỗi cánh cửa đều cần một chút tiền và một chút thông tin mà sinh viên mình thường thiếu.
Tôi không có ý nói ai cũng phải đi du học hay làm phó giáo sư. Nhưng tụi mình thiếu một chỗ để hỏi: học bổng nào còn mở, thực tập hè ở đâu nộp, ai viết thư giới thiệu cho mình. Anh Khương có thầy trưởng khoa chỉ đường. Sinh viên Sài Gòn tụi tôi cũng có thầy cô, có anh chị khóa trên, quan trọng là mình có dám mở miệng hỏi hay không. Chi phí sinh hoạt ở thành phố này không nhỏ, nhưng một buổi cà phê hỏi chuyện anh chị đi trước rẻ hơn nhiều so với mấy tháng mông lung.
Tôi nhìn cái bảng học phí lần nữa rồi gấp điện thoại. Câu chuyện về người phó giáo sư ấy không làm tôi quên tiền trọ tháng này, nhưng nó làm tôi bớt hỏi “học toán để làm gì” và chuyển sang hỏi “mình cần hỏi ai bây giờ”. Tối nay đi làm thêm về, tôi sẽ nhắn cho cô phụ trách bộ môn, xin một buổi nói chuyện. Không chắc thành phó giáo sư. Nhưng ít nhất biết thêm một hướng.
Câu hỏi thường gặp
Viện IASM thuộc Viện công nghệ Cáp Nhĩ Tân là gì?
Đây là viện nghiên cứu cấp cao về toán nằm trong Viện công nghệ Cáp Nhĩ Tân, một trường thuộc khối C9 của Trung Quốc. Khối này gồm 9 đại học nghiên cứu ưu tú nhất, mạnh về kỹ thuật hàng không vũ trụ và quốc phòng không gian.
Làm phó giáo sư toán ở Trung Quốc lương bao nhiêu?
Bài báo không nêu con số cụ thể, chỉ nói nhà trường trả lương đủ để anh yên tâm làm nghiên cứu toàn thời gian. Mức lương phó giáo sư ở các viện thuộc khối C9 thường cao hơn mặt bằng chung và có thêm kinh phí nghiên cứu.
Sinh viên Việt Nam muốn theo hình học đại số thì bắt đầu từ đâu?
Nên học chắc đại số tuyến tính và đại số giao hoán trước, rồi tìm một thầy cô hướng dẫn ở khoa Toán – Cơ – Tin học. Một kỳ thực tập hè hoặc một lá thư giới thiệu tốt thường quan trọng hơn điểm số cao đơn thuần.
Đọc thêm: Hai bạn cùng phòng rủ nhau học chương trình quốc tế, tôi ngồi tính lại tiền trọ tháng này
