Tháng 3 năm ngoái, tôi là sinh viên năm hai Trường Đại học Kinh tế TPHCM, trọ ở đường Nguyễn Văn Đậu, quận Bình Thạnh. Tiền phòng 2,8 triệu một tháng, điện 3.500 đồng một số, nước 15.000 đồng một khối, thêm 30.000 đồng tiền rác. Đóng học phí học kỳ hai xong, ví tôi còn đúng 1,2 triệu. Tôi lên nhóm sinh viên tìm việc, thấy tin tuyển PG hội chợ triển lãm ở Trung tâm Hội chợ và Triển lãm Sài Gòn, đường Nguyễn Văn Linh, quận 7. Lương 300.000 đồng một ngày, đứng booth giới thiệu đồ gia dụng, làm ba ngày liên tục. Tôi nhắn tin ngay, không hỏi thêm gì. Đó là sai lầm đầu tiên.
Buổi phỏng vấn ở quán cà phê và khoản cọc 250.000 đồng
Người tuyển tôi hẹn gặp ở quán cà phê trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, quận 1, chứ không phải ở văn phòng công ty. Chị ấy nói công ty đang gấp người cho đợt triển lãm Vietbuild nên phỏng vấn nhanh. Tôi chỉ cần cao trên 1m58, biết nói chuyện, có mặt đúng giờ. Tôi hỏi mấy giờ bắt đầu. Chị nói 7 giờ sáng có mặt ở cổng B, mặc đồng phục do công ty phát. Tôi hỏi thêm về lương, chị bảo làm xong ba ngày sẽ trả đủ. Nghe êm. Rồi chị nói: mỗi bạn phải đặt cọc 250.000 đồng tiền đồng phục, đóng trước để công ty đi may, hết đợt sẽ hoàn lại đủ. Tôi hơi lưỡng lự. Nhưng nghĩ 300.000 đồng một ngày, làm ba ngày là 900.000 đồng, cọc 250.000 đồng thì vẫn lời. Tôi chuyển khoản luôn. Chị gửi cho tôi một tờ giấy chụp hình, ghi sơ sài tên tôi, số điện thoại, ngày làm việc, không có chữ ký, không có tên công ty đầy đủ. Tôi lưu vào điện thoại rồi đi về, trong bụng vẫn tin là mình may.
Nói thật, hồi đó tôi chưa từng đọc kỹ bất cứ giấy tờ gì. Kể cả hợp đồng thuê trọ ở đường Nguyễn Văn Đậu, tôi cũng chỉ nghe chủ trọ nói miệng, ký vội rồi đóng tiền cọc một tháng 2,8 triệu. Sau này tôi mới biết trong đó có điều khoản ghi rằng nếu tôi chuyển đi trước ba tháng thì mất cọc. May là tôi ở đủ. Bạn cùng phòng tôi thì bị giữ lại nửa tháng cọc vì dọn đi sớm. Giấy tờ cứ phải đọc từng dòng, chụp lại, giữ nguyên bản, đừng chỉ nghe nói miệng.
Ngày đầu đứng booth: 300k được tính từ lúc nào
Đúng 7 giờ sáng ngày đầu tiên, tôi có mặt ở cổng B. Tôi dắt xe buýt tuyến 56 từ Bình Thạnh qua quận 7 hết 6.000 đồng một lượt, đi thêm một đoạn xe ôm 15.000 đồng vì bến buýt cách cổng hội chợ gần một cây số. Tới nơi, tôi thấy khoảng hai chục bạn cũng đứng chờ, ai cũng mặc áo thun trắng quần jean đen. Người của công ty phát cho mỗi bạn một áo sơ mi đồng phục màu xanh, một thẻ đeo có tên. Tôi nhận rồi vào booth. Công việc là đứng mời khách ghé thử máy xay sinh tố, phát tờ rơi, ghi thông tin khách. Đứng từ 8 giờ tới 6 giờ chiều, được nghỉ trưa 45 phút. Ăn trưa trong hội chợ thì một suất cơm gà 55.000 đồng, chát hơn ở ngoài, nên mấy bạn rủ nhau ra quán bún gần đó ăn 35.000 đồng một tô.
Hết ngày đầu, tôi được phát 300.000 đồng tiền mặt, không phụ cấp đi lại, không tiền ăn. Tôi tính nhẩm: tiền xe buýt hai lượt 12.000 đồng, xe ôm hai lượt 30.000 đồng, ăn trưa 35.000 đồng, trừ ra còn 223.000 đồng. Ổn với một sinh viên, nhưng phải đứng suốt tám tiếng, chân mỏi nhừ.
Ngày thứ hai và cái áo bị đổi lỗi
Sáng ngày thứ hai, tôi mặc áo đồng phục được phát. Đến giữa buổi, một người quản lý đi ngang, nhìn áo tôi rồi nói áo này size sai, tôi phải tự đổi áo khác. Tôi ngơ ngác vì chính chị phát áo cho tôi hôm qua. Người đó bảo áo cũ bị lỗi đường may nên phải đền 150.000 đồng, trừ thẳng vào tiền công cuối đợt. Tôi cãi lại một câu, nói áo do công ty phát chứ tôi đâu tự chọn. Người đó im rồi bỏ đi. Cuối ngày, tôi vẫn nhận đủ 300.000 đồng, nhưng trong lòng bắt đầu thấy gợn. Đến ngày thứ ba, một bạn cùng booth bị giữ lại 200.000 đồng với lý do làm hỏng một sản phẩm trưng bày. Bạn đó khóc, nói mình chỉ lỡ tay. Tôi đứng nhìn mà hiểu ra: mấy khoản phạt kiểu này không có trong tờ giấy nào cả, nói miệng là ra.
Hết ba ngày, tôi đáng lẽ được nhận lại 250.000 đồng tiền cọc đồng phục, cộng với 900.000 đồng tiền công. Nhưng tới ngày thanh toán, người tuyển tôi bảo phải chờ công ty chốt sổ, hẹn tôi sau một tuần. Tôi đồng ý, rồi sau đó không liên lạc được nữa. Số điện thoại vẫn đổ chuông nhưng không ai nghe. Tôi nhắn tin thì không trả lời. Tôi mất 250.000 đồng cọc, đúng bằng một tuần ăn cơm ở quán gần trường với giá 25.000 đồng một phần. Tôi kể lại cho đứa bạn cùng phòng, nó bảo hồi trước nó cũng từng cọc 300.000 đồng cho một việc PG siêu thị ở quận 10 và cũng mất. Hai đứa ngồi nhìn nhau, biết là mình dại mà không biết kêu ai.
Nếu làm lại, tôi sẽ hỏi đúng mấy câu này trước khi đóng cọc
Bài học của tôi không phải là đừng đi làm PG. Việc làm thêm ở hội chợ triển lãm vẫn có thật, nhiều bạn tôi làm ở Vincom hay các khu triển lãm ở quận 7 vẫn nhận tiền đều. Vấn đề là tôi đã quá vội. Giờ tôi sẽ hỏi rõ tên công ty đầy đủ, địa chỉ văn phòng, người phụ trách có tên trên giấy tờ, mức cọc là bao nhiêu, hoàn cọc khi nào và bằng cách nào. Tôi sẽ yêu cầu một tờ xác nhận có chữ ký và dấu nếu có, chụp lại toàn bộ tin nhắn. Và tôi sẽ không bao giờ chuyển khoản cọc cho một tài khoản cá nhân mà không biết ai đứng tên.
Còn chuyện nhà trọ, tôi cũng rút ra một điều: hợp đồng thuê nhà và giấy tờ liên quan tới tiền cọc phải được đọc kỹ, giữ bản gốc, ghi rõ ngày trả cọc, tình trạng phòng lúc nhận và lúc trả. Bạn tôi từng bị trừ tiền cọc vì vết ố trên tường mà lúc dọn vào đã có, nhưng không ai chụp hình lại. Kinh nghiệm của tôi là chụp ảnh ngay ngày nhận phòng, gửi lại cho chủ trọ qua tin nhắn để cả hai cùng biết.
Ba ngày đứng booth ở quận 7 dạy tôi nhiều hơn mấy buổi học kỹ năng mềm ở trường. Tôi vẫn đi làm thêm, vẫn đi xe buýt 6.000 đồng một lượt, vẫn ăn cơm 25.000 đồng gần Trường Đại học Kinh tế TPHCM. Nhưng giờ trước khi đóng bất cứ khoản cọc nào, tôi đọc lại câu chuyện của mình trong đầu một lần, để nhớ rằng 250.000 đồng có thể là tiền cọc đồng phục, mà cũng có thể là mười bữa cơm.
Câu hỏi thường gặp
Làm PG hội chợ triển lãm có mất tiền cọc đồng phục không?
Nhiều chỗ yêu cầu cọc 200.000 đến 300.000 đồng, nói là để may đồng phục và sẽ hoàn lại sau. Bạn nên đòi biên nhận có tên công ty, số điện thoại người phụ trách. Nếu họ chỉ đưa tờ giấy chụp hình không dấu, khả năng mất cọc rất cao.
Lừa đảo tuyển PG thường hẹn phỏng vấn ở đâu?
Đa số hẹn ở quán cà phê hoặc trước cổng hội chợ thay vì văn phòng. Chúng thường nhận cọc rồi hết đợt chặn số điện thoại. Bạn nên yêu cầu đến tận văn phòng, xem giấy phép kinh doanh trước khi đóng tiền.
Mất tiền cọc làm PG có lấy lại được không?
Gần như không, vì số tiền nhỏ và không có hợp đồng rõ ràng. Bạn có thể báo công an phường nơi hội chợ diễn ra, nhưng phải có bằng chứng chuyển khoản và tin nhắn. Tốt nhất là đừng đóng cọc cho tài khoản cá nhân.
