“Mấy chỗ làm thêm ngoài khu công nghiệp giờ có ai đứng ra bảo vệ tụi mình đâu?” Đứa bạn cùng phòng hỏi tôi vậy lúc hai đứa đang ngồi ăn cơm tấm trước hẻm, sau khi lướt thấy tin thành phố vừa ra mắt thêm sáu công đoàn khu công nghiệp.
Tôi không rành về công đoàn lắm. Nhưng câu hỏi đó làm tôi nhớ lại mấy tháng trước, khi tôi nhận việc phụ quán trong một khu công nghiệp phía ngoại thành. Hôm đó tôi làm từ sáng tới tối, về tới phòng trọ là nằm luôn, còn bữa tối thì ăn mì gói cho nhanh để kịp ôn bài. Chuyện lương, chuyện giờ giấc, chuyện bị trừ tiền mà không ai nói rõ vì sao, tôi chỉ biết lặng lẽ chịu.
Tiền trọ và những người bán sức lao động trong im lặng
Nhìn vào sáu công đoàn khu công nghiệp vừa được thành lập, tôi nghĩ về những người quanh mình. Cô bán cơm ở đầu hẻm trọ tôi, ngày nào cũng dậy từ bốn giờ sáng nấu nồi canh cho mấy chục người, nhưng chưa từng biết có ai đứng ra bênh mình khi bị chủ ép giá hay kéo dài ca làm. Anh shipper chạy ngang khu công nghiệp mỗi chiều, giao xong đơn hàng thì thở dài vì giá xăng tăng mà tiền công giao vẫn vậy.
Sinh viên làm thêm như tụi tôi thường không nằm gọn trong một công ty nào cả. Đứa làm quán ăn, đứa làm phục vụ tiệc cưới, đứa đi phát tờ rơi, đứa làm ca đêm ở xưởng đóng gói. Có công đoàn khu công nghiệp không có nghĩa là tất cả tụi tôi được bảo vệ ngay. Nhưng ít nhất, nó cho thấy người lao động trong những khu vực đông đúc đó đang được nhìn nhận như một tập thể, chứ không phải những cá nhân lẻ loi tự lo cho nhau vào mỗi tối tan ca.
Điều tôi để ý là tiền trọ. Một phòng trọ gần khu công nghiệp có khi rẻ hơn ở trung tâm, nhưng bù lại là bữa ăn khuya, tiền gửi xe, tiền điện nước cao hơn, và mối lo bị đuổi bất ngờ khi hết hợp đồng. Khi có công đoàn đứng ra, những thỏa thuận về chỗ ở, về an toàn lao động, về giờ làm thêm sẽ có người cùng nói. Đó là điều mà một đứa sinh viên đi làm thêm như tôi thấy đáng quan tâm, dù mình chưa chạm tới được.
Bữa ăn, giờ học và chuyện đi làm thêm sao cho không mất sức
Tôi từng chứng kiến một chị trong khu trọ mình bị trừ lương tháng cuối vì nghỉ một hôm đưa con đi khám. Chị không biết kêu ai, đành im lặng và chuyển sang chỗ làm khác. Với sáu công đoàn khu công nghiệp mới này, chuyện người lao động có nơi để hỏi, để được hướng dẫn khi bị đối xử không đúng, là một thay đổi mang ý nghĩa với những người như chị. Và với tụi sinh viên đi làm thêm, nó nhắc tôi rằng lao động không chỉ là chuyện đổi giờ lấy tiền, mà còn là quyền được hỏi, được góp ý, được từ chối khi bị ép quá sức.
Nhưng nói gì thì nói, tôi vẫn phải tự lo cho mình trước. Mỗi lần nhận việc làm thêm, tôi bắt đầu học cách ghi lại giờ làm, xin xác nhận lương, hỏi rõ ca kết thúc lúc mấy giờ. Mấy đứa cùng phòng cũng bắt đầu làm vậy. Không phải để đối đầu ai, mà để không bị cuốn vào vòng xoáy làm quá nhiều mà học hành sa sút, ăn uống qua loa, rồi cuối tháng nhìn tài khoản mà không hiểu tiền đi đâu.
Buổi tối ở phòng trọ, sau khi tan ca, tôi thường ngồi lại năm phút để tính xem hôm nay mình kiếm được bao nhiêu, mai cần chi gì. Thời gian đó ít ỏi nhưng giúp tôi thấy mình đang kiểm soát được phần nào. Có công đoàn ở khu công nghiệp không làm thay tôi chuyện đó, nhưng nó nhắc tôi rằng mình không đơn độc trong câu chuyện lao động mưu sinh.
Đường đi học, đường đi làm và một chút tin tưởng
Chiều nào đạp xe qua khu công nghiệp, tôi cũng thấy dòng người đổi ca đông nghẹt. Có người vừa tan ca xưởng, tay còn cầm hộp cơm, tranh thủ gọi điện về nhà. Nhìn vậy tôi hiểu vì sao việc thành lập công đoàn ở những nơi này lại được chú ý tới vậy.
Tôi không dám nói chuyện lớn lao. Với tôi, thay đổi đáng kể nhất là cảm giác có thêm một chỗ để người lao động khu công nghiệp nhìn vào và nói lên tiếng nói của mình. Còn với tụi sinh viên làm thêm, bài học vẫn là tự bảo vệ mình bằng những việc nhỏ: ghi chép rõ ràng, hiểu việc mình làm, giữ sức cho việc học, và không ngại hỏi khi thấy điều gì chưa ổn.
Tối đó, đứa bạn cùng phòng hỏi lại: “Vậy mốt đi làm thêm có cần công đoàn không?” Tôi cười, nói chắc là có, nhưng trước mắt cứ ăn hết dĩa cơm tấm đã, mai còn ca sáng.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên làm thêm ngoài khu công nghiệp có được công đoàn bảo vệ không?
Không hoàn toàn. Công đoàn khu công nghiệp chủ yếu tập trung vào người lao động trong doanh nghiệp ở khu công nghiệp, còn sinh viên làm thêm tự do như tôi thường không nằm trong diện đó. Tuy vậy, khi có công đoàn, các quy định về giờ làm, an toàn lao động được giám sát chặt hơn, phần nào ảnh hưởng đến cả những việc làm thêm xung quanh khu vực.
Làm sao để biết mình có thuộc đối tượng được công đoàn khu công nghiệp hỗ trợ?
Bạn cần có hợp đồng lao động hoặc làm việc trong doanh nghiệp đã thành lập công đoàn cơ sở. Nếu chỉ làm thời vụ, không hợp đồng như nhiều sinh viên, bạn nên chủ động ghi lại giờ làm và thỏa thuận miệng, đồng thời hỏi trực tiếp ban quản lý khu công nghiệp nếu cần.
Khi bị trừ lương hoặc ép làm thêm quá giờ, sinh viên làm thêm nên làm gì?
Trước hết, ghi lại bằng chứng về giờ làm và mức lương đã thỏa thuận. Sau đó, hỏi thẳng người quản lý, nếu không được giải đáp thỏa đáng có thể liên hệ tổng đài tư vấn pháp luật lao động của thành phố hoặc công đoàn cấp trên để được hướng dẫn. Đừng im lặng chịu đựng như tôi từng làm.
Đọc thêm: Nhập liệu Excel 30k/giờ: sinh viên năm hai ở Sài Gòn tự kiếm việc không qua trung gian
