Tôi ngồi mở lại đống file trong máy, từ bài tập trên lớp đến mấy job freelance vẽ banner, làm slide cho câu lạc bộ, và tự hỏi không biết nên chọn cái nào để đưa vào portfolio xin thực tập. Cảm giác rối như canh hẹ khi nhìn vào Illustrator mà chẳng biết bắt đầu từ đâu. Đang học năm ba ngành thiết kế đồ họa, tôi có đủ thứ để khoe, nhưng càng nghĩ càng thấy mình chẳng mạnh ở cái gì cụ thể. Thế mà tôi vẫn phải quyết định, vì chỉ còn ít thời gian trước khi gửi hồ sơ đi.
Hồi đó tôi ở trọ trong hẻm đường Lê Văn Sỹ, quận Phú Nhuận. Phòng 18m2, giá 3 triệu 200 một tháng, chưa tính điện nước. Tiền điện tháng cao điểm mùa nóng lên tới 450 nghìn, nước 60 nghìn, tiền rác với wifi gộp chung 100 nghìn nữa. Tôi đi làm thêm ở một tiệm bánh trên đường Võ Văn Tần, quận 3, lương 25 nghìn một giờ, mỗi tuần làm ba buổi tối. Một suất cơm gà ở hẻm 60 Nguyễn Văn Đậu giá 30 nghìn, ăn no mà rẻ. Vé xe buýt tuyến 05 từ Phú Nhuận qua quận 3 là 7 nghìn một lượt, sinh viên quẹt thẻ giảm còn 5 nghìn. Tiền chợ búa, tiền in ấn, tiền mua màu vẽ, tất cả đều phải cân đong. Vậy mà tôi vẫn dành dụm được 2 triệu để mua một khóa học online về UI/UX. Nghĩ lại thấy mình cũng liều.
Vơ hết bài tập vào portfolio và cái kết nhớ đời
Đợt đầu tiên, tôi làm portfolio theo kiểu cho hết vào cho chắc. Mười hai dự án, từ poster sự kiện, infographic môn học, cho tới mấy cái thiệp chúc mừng tôi vẽ tặng bạn. Tôi gửi đi ba công ty. Không ai trả lời. Một chị bên công ty truyền thông ở quận 1 có nhắn lại, giọng nhẹ nhàng: Portfolio của em nhiều màu quá, chị không biết em mạnh ở đâu.
Nghe xong tôi ngồi im. Đúng là tôi mạnh ở đâu? Tôi thích vẽ minh họa tay, nhưng lại nhét vào đó mấy cái banner bán hàng theo yêu cầu khách, màu mè chói lóa. Tôi tưởng nhiều là oai. Té ra nhiều làm loãng hết.
Dự án tôi giữ lại và lý do
Sau cú hớ đó, tôi bỏ ra hai tuần để gột rửa lại portfolio. Tôi chọn ba dự án. Một là bộ nhận diện cho quán ăn chay nhỏ ở đường Nguyễn Thị Minh Khai, quận 3, tôi làm miễn phí cho bà chủ quen. Tôi vẽ logo, menu, bộ sticker dán ly. Bà bán ngày đầu sau khi thay biển hiệu mới, doanh thu tăng từ 1 triệu 800 lên 2 triệu 400. Bà khoe với tôi, tôi ghi lại con số đó. Trong portfolio, tôi không chỉ để hình đẹp, tôi viết một đoạn ngắn về việc tôi đã bắt đầu từ đâu, sửa bao nhiêu lần, và kết quả ra sao.
Hai là dự án thiết kế lại ứng dụng gọi xe cho người lớn tuổi. Đây là bài tập trên lớp, nhưng tôi đẩy nó đi xa hơn: tôi ra công viên Tao Đàn, quận 1, ngồi nói chuyện với bảy cô chú lớn tuổi, hỏi họ dùng điện thoại thế nào. Tôi về vẽ lại giao diện, bỏ bớt chữ, tăng cỡ nút. Tôi để ảnh chụp màn hình trước và sau, kèm mấy dòng ghi chú về những gì tôi học được từ người thật. Cái này khiến người xem thấy tôi biết lắng nghe, biết chỉnh sửa, biết cảm nhận vấn đề.
Ba là một dự án cá nhân: bộ minh họa về chuyện đi trọ của sinh viên. Tôi vẽ cảnh chen chúc trong phòng 18m2, cảnh nồi cơm điện nấu trên bàn học, cảnh chiếc xe buýt số 05 lúc 6 giờ sáng. Tôi đăng lên Behance, không ngờ có một anh thiết kế ở công ty game để ý, nhắn tin hỏi tôi có muốn thử làm concept art không. Tôi chưa nhận job đó, nhưng nó cho tôi thấy một dự án chân thật, có chuyện kể, có sức nặng hơn mấy cái file lấp lánh.
Điều tôi ước mình biết sớm hơn
Khi làm portfolio, tôi học được vài điều mà giờ tôi hay nhắc mấy đứa em khóa dưới. Một là đừng nhét quá nhiều. Ba dự án đủ sâu, làm tới nơi tới chốn, tốt hơn mười hai dự án hời hợt. Hai là nên có ít nhất một dự án thật, dù nhỏ, dù miễn phí, dù làm cho quán ăn hay câu lạc bộ sinh viên. Người tuyển dụng muốn thấy bạn đã va chạm với thực tế, biết bảo vệ ý tưởng, biết nhận feedback và sửa. Ba là kể chuyện. Trình bày một dự án kèm bối cảnh, khó khăn, cách xử lý, kết quả, chứ không chỉ để mỗi tấm ảnh trôi nổi. Bốn là chọn dự án thể hiện đúng hướng bạn muốn đi. Nếu bạn muốn làm UI/UX thì đừng để portfolio toàn poster sự kiện. Tôi mất một lần bị hớ vì gửi sai hướng, giờ nhớ mãi.
Thêm một chuyện nhỏ nhưng quan trọng: chuyện tiền nong khi làm portfolio. Tôi từng mua theme portfolio trên mạng giá 15 đô la, tính ra hơn 350 nghìn, nhưng dùng không hợp, cuối cùng tự code lại từ đầu. Số tiền đó đáng lẽ để in một cuốn portfolio bản giấy đưa cho nhà tuyển dụng ở buổi phỏng vấn. Một cuốn in màu khổ A4 ở tiệm in trên đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3, giá khoảng 80 nghìn, nhìn chuyên nghiệp hơn hẳn. Tôi đã thử và thấy khác biệt rõ.
Nếu bạn đang bắt đầu từ con số không
Bắt đầu từ những gì bạn có. Một quán ăn quen, một câu lạc bộ trường, một dự án môn học, miễn là bạn dồn tâm sức và kể được câu chuyện đàng hoàng. Đừng xấu hổ vì dự án nhỏ hay làm không lấy tiền. Điều đáng xấu hổ là để portfolio đầy những thứ mình không thật sự tự hào.
Còn về chuyện thuê trọ và hợp đồng, tôi chỉ khuyên một câu thực tế: đọc kỹ từng dòng trong giấy thuê nhà, đặc biệt phần tiền cọc và điều kiện trả phòng. Hồi tôi chuyển trọ, tôi suýt mất 1 triệu 500 tiền cọc vì trong hợp đồng ghi mơ hồ về việc báo trước. May mà tôi giữ lại tin nhắn trao đổi với chủ nhà. Bạn nên chụp lại mọi thứ, giữ lại giấy tờ, đừng tin vào lời nói miệng. Cái đó không phải chuyện luật lệ gì cao siêu, chỉ là kinh nghiệm sống ở Sài Gòn thôi.
Portfolio cũng vậy. Nó là bằng chứng cho những gì bạn đã làm, đã sai, đã sửa. Người xem không cần thấy bạn hoàn hảo. Họ cần thấy bạn thật.
Câu hỏi thường gặp
Portfolio sinh viên thiết kế nên có bao nhiêu dự án?
Ba dự án là đủ nếu bạn làm sâu. Đừng nhét mười hai dự án hời hợt. Mỗi dự án nên có mục tiêu, quy trình, kết quả.
Dự án làm miễn phí có nên đưa vào portfolio không?
Có, nếu nó thật và bạn tâm huyết. Miễn phí không quan trọng bằng việc bạn kể được câu chuyện và kết quả. Ví dụ bộ nhận diện quán ăn chay tăng doanh thu từ 1 triệu 800 lên 2 triệu 400.
Nên chọn dự án theo hướng UI/UX hay đồ họa?
Tùy công việc bạn nhắm tới. Nếu muốn làm UI/UX, hãy để portfolio có ít nhất hai dự án UI/UX. Đừng để toàn poster sự kiện rồi bị loãng.
