Cô bạn cùng phòng hỏi vọng vào khi tôi đang loay hoay nhét hộp cơm vào balo: “Ủa, mày ký hợp đồng chính thức rồi hả?”. Tôi dạ một tiếng, tay vẫn kéo khóa, trong bụng thấy lạ lạ. Mới mấy tháng trước tôi còn là đứa sinh viên năm ba, lịch học kín tuần, đi thực tập bán thời gian ở một công ty nhỏ gần khu công nghệ phần mềm, tan ca là chạy xe về trọ làm bài nhóm tới khuya.
Tìm chỗ thực tập vừa học vừa làm ở khu công nghệ phần mềm
Tôi học ở một trường đại học trong nội thành, ngành liên quan tới dữ liệu nên muốn tìm chỗ thực tập đúng chuyên môn. Địa bàn tôi nhắm là khu vực phường Tân Phú, quận 9 cũ, nơi tập trung nhiều công ty công nghệ, đi từ trọ ở quận Thủ Đức chạy xe tầm ba mươi phút. Tôi nộp đơn cho vài nơi, cuối cùng nhận được email đồng ý từ một công ty vừa và nhỏ, làm sản phẩm cho khách nước ngoài.
Thỏa thuận ban đầu là thực tập bán thời gian, mỗi tuần lên văn phòng ba buổi, mỗi buổi bốn tiếng, còn lại làm online. Trợ cấp thực tập được bốn triệu một tháng, chuyển khoản vào ngày mười lăm. Nghe thì ít, nhưng với đứa còn đi học như tôi, khoản đó đủ trả tiền trọ và tiền ăn, khỏi phải xin thêm ba mẹ. Tôi tính nhẩm: tiền trọ một triệu tám, tiền điện nước thêm khoảng bốn trăm, tiền ăn tầm hai triệu, vậy là sát sao, phải cắt bớt cà phê ngoài quán.
Có một chuyện tôi làm sai ngay từ đầu mà sau này mới thấy hớ. Lúc nhận việc, tôi không hỏi rõ ai là người trực tiếp quản lý mình, cũng không xin một cái mô tả công việc bằng giấy. Tôi chỉ nghe anh phụ trách tuyển nói miệng rằng “vào rồi sẽ biết”, thế là tôi gật đầu cái rụp. Ba tuần đầu tôi bị giao việc từ hai người khác nhau, mỗi người một kiểu, làm xong lại bị sửa, mất thời gian gấp đôi. Nếu hỏi trước, tôi đã đỡ mệt.
Cân lại lịch học, lịch xe và chuyện tiền bạc
Khó nhất là khâu đi lại. Trước khi đi thực tập, tôi đi học bằng xe buýt, mỗi ngày hai chuyến, hết khoảng mười hai nghìn một lượt, tính ra một tháng tầm sáu trăm nghìn. Sau khi nhận việc, giờ lên công ty lệch hẳn với giờ học, xe buýt không còn tiện nữa, tôi chuyển sang chạy xe máy. Xăng xe mỗi tháng hết bảy trăm nghìn, gửi xe ở công ty thêm hai trăm, tổng cộng gần một triệu, tức là đội thêm khoảng bốn trăm nghìn so với trước. Bù lại, tôi gọn được thời gian: trước đây đi xe buýt mất gần một tiếng mỗi chặng, giờ chạy xe chỉ khoảng ba mươi lăm phút, tiết kiệm gần năm mươi phút một lượt. Cộng cả đi cả về, mỗi ngày tôi dư ra gần một tiếng rưỡi để làm bài.
Chuyện tiền thì tôi phải xếp lại hết. Tôi mở một file ghi chép, ghi từng khoản: trọ, điện nước, ăn, xăng, điện thoại, tiền in tài liệu. Trước đây tôi tiêu thoải mái hơn vì nghĩ trợ cấp thực tập là tiền “thêm”, tiêu hết cũng không sao. Khi chuyển sang ký hợp đồng chính thức, thu nhập tăng lên nhưng tôi vẫn giữ thói quen đó, và có tháng cuối tháng tôi còn âm tiền dù lương cao hơn. Tôi phải tự sửa: chia tài khoản thành hai phần, phần cố định để trả trọ và để dành, phần còn lại mới được tiêu. Nghe đơn giản mà tôi mất mấy tháng mới làm quen.
Về chỗ trọ, tôi thuê một phòng nhỏ trong dãy trọ ở hẻm trên đường số, khu vực phường Hiệp Bình Chánh, quận Thủ Đức. Giá thuê một triệu tám một tháng, hợp đồng ký từng năm, đặt cọc một tháng. Lần đầu ký, tôi chủ quan không đọc kỹ phần ghi về việc báo trước khi dọn đi, cũng không chụp lại tình trạng phòng lúc nhận. Đến khi tính chuyển sang chỗ gần công ty hơn, tôi mới tá hỏa vì không nhớ rõ mình đã cam kết gì. Rút kinh nghiệm, tôi khuyên thật lòng: cứ đọc kỹ giấy tờ, hỏi rõ từng mục, chụp lại phòng và giữ biên lai đặt cọc. Chuyện tiền cọc dễ sinh tranh cãi nếu hai bên hiểu khác nhau, nên càng rõ ràng từ đầu càng đỡ mệt về sau.
Buổi nói chuyện đưa tôi từ thực tập lên hợp đồng chính thức
Điều tôi không ngờ là cơ hội chuyển chính thức lại đến từ một lần tôi dám nhận mình làm sai. Có đợt tôi xử lý một phần dữ liệu bị lệch, khách hàng phản hồi. Tôi không giấu, báo thẳng cho người quản lý và sửa lại trong buổi tối hôm đó. Anh ấy không mắng, chỉ nói: “Cái anh cần là người báo sớm, không phải người giỏi che”.
Cuối kỳ thực tập, anh hẹn tôi nói chuyện riêng. Anh hỏi tôi có muốn ở lại không, làm chính thức, thời gian linh hoạt để còn học nốt năm cuối. Tôi đồng ý, nhưng lần này tôi hỏi kỹ: mức lương, ngày trả, số ngày phép, ai quản lý trực tiếp, và công việc cụ thể gồm những gì. Lương khởi điểm mười hai triệu một tháng, thử việc hai tháng hưởng tám mươi lăm phần trăm, sau đó ký hợp đồng một năm. Nghe không cao so với mặt bằng chung, nhưng với tôi lúc đó là bước nhảy lớn: từ bốn triệu trợ cấp lên mười hai triệu, gấp ba lần, và tôi không còn phải chạy show làm thêm ngoài giờ.
Đổi lại, tôi phải trả giá bằng thời gian. Trước đây mỗi tuần tôi lên văn phòng ba buổi, giờ thành năm buổi, có hôm về tới phòng trọ lúc chín giờ tối, cơm ăn vội, bài nhóm làm khuya. Có tuần tôi thức tới hai giờ sáng để kịp cả deadline công ty lẫn bài thi giữa kỳ. Mệt thật, nhưng tôi thấy mình học nhanh hơn hẳn, vì mọi thứ phải làm thật, sai là thấy hậu quả ngay.
Giờ nhìn lại, tôi thấy chặng đường từ thực tập bán thời gian tới hợp đồng chính thức không phải một cú nhảy, mà là một chuỗi việc nhỏ: đi đúng chỗ, hỏi rõ ngay từ đầu, giữ lịch học và lịch làm không đè lên nhau, và quan trọng nhất là dám nói khi mình làm chưa đúng. Tôi vẫn còn nhiều thứ phải sửa, vẫn có tháng tiêu quá tay, vẫn có buổi tối mệt tới mức chỉ muốn nằm. Nhưng ít ra tôi đã biết mình đang đi đâu, và biết rằng đứa sinh viên từng ngồi xe buýt hai chuyến mỗi ngày như tôi cũng có thể tự lo cho mình ở Sài Gòn.
Đọc thêm: Họp online nhóm thực tập: cách phát biểu và ghi chú hiệu quả
